Reset voor je hersenthermostaat

In online kranten en sociale media lopen de nieuwsberichten over revolutionaire afslankmiddelen als een trein, maar tegenstrijdige berichten zorgen soms voor verwarring. “Het is logisch dat zoveel mensen die nieuwsberichten lezen”, vertelt prof. dr. Roman Vangoitsenhoven, endocrinoloog in de obesitaskliniek van UZ Leuven. “De helft van de Belgische bevolking heeft overgewicht en 20 tot 25 procent van de volwassenen in België heeft zelfs obesitas met een body mass index (BMI) boven de 30.”

Per toeval ontdekt

Logisch dus dat de zoektocht naar een geneesmiddel tegen overgewicht al decennialang loopt. In de vroege twintigste eeuw probeerde men mensen te laten vermageren met schildklierhormoon. Daarna volgden amfetamineachtige middelen die het hartritme en metabolisme versnelden, maar ook de kans op overlijden verhoogden. Een volgende generatie medicijnen werkte goed in op het eetgedrag, maar veroorzaakte psychiatrische nevenwerkingen zoals depressie of zelfmoordneiging.

De doorbraak van de huidige geneesmiddelen kwam er per toeval, met bestaande geneesmiddelen voor diabetes type 2. “De medicatie waar Ozempic onder valt, bootst hormonen na die ons lichaam van nature aanmaakt zodra we beginnen te eten. Eind jaren ’90 leerden we dat ze niet alleen insuline verhogen, maar ook de voedselinname verminderen. Sinds 2014 worden ze effectief gebruikt voor patiënten met obesitas. Het grote verschil met eerdere geneesmiddelen is dat we met zekerheid weten dat de middelen veilig zijn, juist omdat we al jarenlange ervaring opbouwden bij diabetespatiënten.”

Revolutionair

Zijn de afslankmedicijnen ook echt revolutionair? “Absoluut. Ten eerste omdat we weten dat ze veilig zijn en inwerken op de plaats waar het hoort: de gewichtsthermostaat van onze hersenen. Bij mensen met obesitas staat die thermostaat vaak te hoog afgesteld. Als je minder eet, denkt je brein dat er een noodsituatie is en zal het je verbranding vertragen. De nieuwe medicijnen kunnen die biologische thermostaat een paar kilo’s lager zetten. Dat is cruciaal om het jojo-effect te voorkomen.”

Een tweede reden zijn de vele gezondheidsstudies rond de medicatie. “Obesitas is een problematische ziekte omdat er veel andere aandoeningen mee gepaard gaan, zoals hartziekten, diabetes, slaapapneu of leververvetting. Dankzij producten als semaglutide, met merknaam Ozempic voor diabetes type 2 en Wegovy voor overgewicht of obesitas, is voor de allereerste keer ooit aangetoond dat risicopatiënten hun kans op bijvoorbeeld een hartinfarct zien dalen als ze gewicht verliezen met de medicatie. Dat was nog nooit zo duidelijk bewezen in vergelijkende studies met placebo’s.”

Ook de komende jaren mogen we nog meer ontwikkelingen verwachten die de afslankmedicatie verbeteren. 

UZ Leuven werkt mee aan een aantal klinische studies. “Er lopen momenteel studies met producten in pilvorm, interessant voor mensen voor wie de drempel van een spuit nog te hoog is. Daarnaast worden de middelen steeds krachtiger. Waar de eerste generatie zorgde voor 10 tot 15 kilo gewichtsverlies, mikken huidige studies op 25 kilo minder. Daarmee komen we in de buurt van de resultaten bij bariatrische chirurgie, zoals een gastric bypass. Ook combinatietherapieën zijn de toekomst: een combi van drie middelen in lage dosis is vaak beter dan één hoge dosis en zorgt ervoor dat je minder nevenwerkingen, zoals maag-darmklachten, hebt.”

Jojo-gevaar

Een veelgehoorde vrees is dat wie stopt met de medicatie, de kilo’s er snel weer bij krijgt. “Als je stopt, is de verwachting inderdaad dat je weer bijkomt. Maar het echte gevaar schuilt in het jojo-effect. Als je 10 kilo afvalt, verlies je sowieso wat spiermassa. Als je daarna weer aankomt, komt die spiermassa vaak terug in de vorm van vet. Als je verschillende keren na elkaar afvalt en weer bijkomt, eindig je met een veel te lage spiermassa. Daarom raden we aan om de medicatie consequent te blijven innemen, in combinatie met lichaamsbeweging en een gezond dieet.” 

Ondanks de medische successen heeft de medicatie een bittere bijsmaak: de prijs. In België wordt medicatie normaal terugbetaald als er sterk wetenschappelijk bewijs is, maar de doelgroep voor obesitas is zo groot dat de overheid dat momenteel niet kan betalen. Dat leidt tot een schrijnende situatie in de praktijk. “Er dreigt een geneeskunde met twee snelheden te ontstaan. Niet iedereen kan 250 euro per maand betalen, vaak levenslang.”

In de obesitaskliniek van UZ Leuven leidt de niet-terugbetaling soms tot vreemde situaties. Bariatrische ingrepen worden wel terugbetaald, maar medicatie en de noodzakelijke begeleiding door diëtisten of kinesitherapie niet. “Het is als arts frustrerend dat ik met patiënten moet praten over financiën in plaats van over gezondheid.”

Misverstanden

De obesitasspecialist wijst nog op twee grote misverstanden over de nieuwe afslankmedicatie. “Wat de kranten soms te weinig benadrukken: het blijft medicatie die enkel een arts mag voorschrijven. Want obesitas is een echte ziekte. Veel mensen, ook zorgverleners, lijken nog altijd te denken dat het een kwestie is van harder je best doen. Terwijl wij weten dat mensen met obesitas pech hebben met hun erfelijke aanleg. Natuurlijk raden we mensen met overgewicht aan om gezonder te eten en te bewegen. Dat moeten we allemaal, dik of niet dik. Maar soms is de biologie van het lichaam te sterk. Het zijn uiteindelijk onze hersenen die beslissen hoeveel we wegen. En daarvoor bestaat nu gelukkig zeer goede medicatie, die dankzij de verloren kilo’s mensen ook langer kan laten leven in een betere gezondheid.” 

(Tekst: Ann Lemaître)