Elektrische prikkels tegen depressie

1 juni 2019

Vroeger sprak men over ‘elektroshocks’, vandaag heet het elektroconvulsietherapie. Dat de behandeling goed werkt bij mensen die ernstig depressief zijn, weet men al langer. Maar nu blijkt dat vooral oudere mensen met een depressie ermee geholpen kunnen worden. Bij sommigen verbetert de elektroconvulsie zelfs hun geheugen of oprukkende dementie.

Electroconvulsietherapie (ECT) is een behandeling voor ernstige psychiatrische problemen zoals een zware depressie of een psychose. Een patiënt gaat onder volledige narcose en krijgt een gecontroleerde elektrische prikkel, die een ontlading in de hersenen uitlokt.

De therapie bestaat al heel lang: de behandeling werd voor het eerst toegepast in de jaren dertig van vorige eeuw. Artsen stelden toen vast dat patiënten met een zware depressie of een psychose zich beter voelden na een epilepsieaanval. Uit onderzoek blijkt dat ECT de aangroei en samenwerking van nieuwe zenuwcellen stimuleert. Dat kan een van de mechanismen zijn waardoor ECT een positief effect heeft op depressie.

De stijging van het aantal hersencellen is spectaculair
prof. dr. Pascal Sienaert

Psychiater Pascal Sienaert: “In tegenstelling tot wat we vroeger dachten, maakt een volwassen mens wel degelijk nog nieuwe hersencellen aan. Beweging of antidepressiva kunnen dat proces ook stimuleren, maar bij ECT is de stijging van het aantal hersencellen spectaculair. Toch is die toename van hersencellen niet de enige verklaring waarom ECT werkt. Soms werkt ECT onmiddellijk, bij andere aandoeningen zijn er een paar weken nodig. Vermoedelijk zijn er dus verschillende mechanismes aan het werk.”

Goed nieuws voor oudere mensen is dat ECT bij hen vaker goede resultaten oplevert. “Dat het effect bij ouderen beter is, werd al herhaaldelijk aangetoond. Een van de hypotheses daarvoor is dat er bij ouderen al een soort selectie is wat betreft het type depressie. Zij hebben vaker te maken met een zuivere depressie, dat wil zeggen een depressie die eerder een biologische oorzaak heeft en minder te maken heeft met persoonlijke en contextfactoren. Net die zuivere vorm van depressie valt het beste te behandelen met ECT.”

Bijwerkingen

Elektroconvulsietherapie kan een aantal bijwerkingen hebben. Sommige zijn onschuldig en zijn met een eenvoudige pijnstiller te behandelen, zoals hoofdpijn of spierpijn op de dag van de behandeling. Ook kan een patiënt verward zijn de eerste minuten nadat hij wakker wordt uit de narcose of minder goed onthouden tijdens de kuur met elektroconvulsietherapie.

Weetjes

  • Twee Italiaanse artsen gebruikten in 1938 de eerste keer elektriciteit om een convulsie uit te lokken bij mensen met een psychiatrische problematiek.
  • Vanaf de jaren vijftig staat de behandeling op punt en mag ECT alleen uitgevoerd worden in een ziekenhuis.
  • In de jaren zeventig daalt het aantal ECT-behandelingen door de opkomst van psychofarmaca en de antipsychiatriebeweging.
  • De film One flew over the cuckoo’s nest (1975), gebaseerd op het boek uit 1962, zorgde ervoor dat er een negatieve beeldvorming kwam over ECT.
  • Maar 5 tot 10 procent van de patiënten krijgt wel ernstige bijwerkingen. Professor Sienaert: “Ze kunnen last krijgen van retrograde amnesie, waarbij ze gaten in hun geheugen krijgen voor dingen die voor de behandeling gebeurd zijn. En hoewel dat op zich geen impact heeft op je functioneren, kan dat heel confronterend en ontredderend zijn. Waarschijnlijk gaat het om zaken die je je herinnerde vlak voor de elektrische prikkels werden toegediend. Op zich is dat een heel boeiend gegeven. Anesthesisten zeggen vaak, voor ze iemand onder narcose brengen: denk aan iets moois. Ik raad mijn patiënten dat nu af.”

    Ouderen met dementie

    Net omwille van die mogelijke cognitieve bijwerkingen hebben artsen lange tijd gedacht dat ze voorzichtig moesten zijn met ECT bij ouderen, omdat hun hersenen veel kwetsbaarder zijn. Maar die bezorgdheid blijkt onterecht. “Ouderen hebben niet meer cognitieve bijwerkingen bij ECT dan anderen. Integendeel: er is zelfs een kleine groep van ouderen die voor de behandeling geheugenproblemen heeft en na de behandeling een veel beter geheugen krijgt. En die verbetering staat los van het feit of ook de depressie zelf verbetert.

    Ook de ziekte van Alzheimer is geen contra-indicatie voor ECT. De behandeling verhoogt de kans op dementie niet, eerder het omgekeerde is het geval. Bij sommige leeftijdsgroepen neemt de kans op dementie net af na ECT. Dat is waarschijnlijk te verklaren door het feit dat ECT de groei van hersencellen stimuleert.”

    Hoe kiezen?

    Toch is er ook een kleine groep ouderen bij wie de cognitieve functies wel degelijk achteruitgaan. Professor Sienaert: “Maar wie die bijwerkingen zal krijgen en wie niet, kunnen we helaas nog niet voorspellen. Dat moeten we nu verder onderzoeken.”
    Hoe weten artsen dan of ECT bij een bepaalde persoon de juiste behandeling is? “Je komt in aanmerking als je een type depressie hebt waarvan we weten dat de kans groot is dat ze goed reageert op ECT. Dat zijn bijvoorbeeld depressies waarbij we psychomotorische tekenen zien, zoals trager bewegen, of net agitatie of psychotische symptomen. Heb je een lichtere, langdurige depressie, dan weegt het risico op bijwerkingen veel meer door en zullen we niet snel ECT voorstellen.”

    Elektroconvulsietherapie in de praktijk

    Een ECT-behandeling duurt een kwartier tot een half uur. De patiënt krijgt een infuus met een slaapmiddel en daarna een spierverslappend middel, waardoor de spieren niet hevig samentrekken. Vervolgens houdt de arts twee elektroden tegen het voorhoofd van de patiënt en krijgt hij een zorgvuldig afgemeten elektrische prikkel gedurende een paar seconden. De ontlading die volgt duurt een halve tot anderhalve minuut. Dan wordt de patiënt naar de ontwaakkamer gebracht. Een kuur bestaat uit twee tot drie van zulke sessies per week, tot de depressie hersteld is of er geen verdere verbetering meer optreedt. Gemiddeld duurt een kuur acht tot twaalf sessies. Soms zijn onderhoudsbehandelingen aangewezen om mensen op langere termijn stabiel te houden.

    Bekijk een filmpje over de behandeling.

    (TEKST: Isabelle Rossaert)

    Laatste aanpassing: 28 april 2021