Nieuwe kijk op alcohol

De ene nieuwe studie na de andere toont aan dat er wel degelijk gezondheidsrisico’s zijn verbonden aan alcohol drinken, zelfs vanaf dat ene glaasje. In de winkel zijn meer non-alcoholische bieren te koop en menukaarten zonder mocktails zijn een zeldzaamheid. Het is duidelijk dat we kritischer naar alcohol kijken, vertelt dr. Hendrik Peuskens, psychiater bij UPC KU Leuven en specialist verslavings­zorg. “Alle pre­ventie­bood­schappen van de voorbije jaren doen hun werk. Voordien zagen we alcohol als normaal en vanzelfsprekend prettig. Vandaag begrijpen we dat de stof effecten heeft op ons lichaam en kiezen we bewuster wel of niet voor een alcoholisch drankje.”

Alcohol hoort ook niet meer vanzelfsprekend bij bepaalde situaties. Drinken tijdens de werkuren? Quasi ondenkbaar, terwijl het vroeger soms een vereiste was. Peuskens herinnert zich verhalen van patiënten die in de verkoop werkten. “Voor hen was het een ongeschreven regel dat ze met klanten in de alcohol vlogen om een deal te sluiten.” En zelfs als alcohol nog sterk aanwezig is in je omgeving, is het nu meer aanvaardbaar om ‘nee’ te zeggen. We worden individualistischer en dat maakt dat we tegen groepsdruk durven in te gaan. “Dat individualisme speelt ook op het vlak van gezondheid: we nemen ons welzijn in eigen handen.” 

Wetenschappers 'ontmaskerden' alcohol

De ommezwaai rond alcohol kent zijn oorsprong in de jaren zeventig. In die tijd brachten studies aan het licht hoe schadelijk roken was, nadat de industrie dat jaren geheim had gehouden. “Wetenschappers besloten daarna om alcohol grondig te gaan bekijken. Ze stelden vast dat het middel aan heel veel gezondheidsproblemen gelinkt kan worden. Niet alleen aan ver­slaving en leverproblemen, maar ook aan overgewicht, hoge bloeddruk en kanker.”

De eerste grote studies werden in de jaren 2000 gepubliceerd. Dacht men voordien nog dat twintig glazen per week de limiet was voor veilig gebruik, dan werd nu duidelijk dat zelfs matig alcoholgebruik belangrijke risico’s op lange termijn geeft. “Vanaf 2016 werd de boodschap officieel: met alcohol neem je risico’s vanaf het eerste glas.” 

Verslaafden zoeken sneller hulp

In de verslavingszorg vertaalt die ommezwaai zich nog niet direct in het aantal aanmeldingen. “Het aantal mensen dat hulp zoekt, blijft klein. Het is altijd al zo geweest dat een grote groep in stilte worstelt. Maar mensen vragen wel in een vroeger stadium hulp. Dat steeds meer Belgen de weg naar mentale gezondheidszorg kennen, speelt mee. Vrienden en familie zeggen ook vaker: ‘Laat je helpen.’” 

De omgeving toont bovendien meer begrip. Vroeger legden we alle schuld bij de verslaafde zelf, nu houden we meer rekening met verschillende factoren die meespelen, waaronder de alcohol zelf. “Toch eindigt een verslaving meestal in eenzaamheid. Vrienden en familie blijven het proces van vallen en opstaan moeilijk vinden. En Vlamingen zijn weinig tolerant voor mensen die voor overlast zorgen.”

Artsen vermoeden wel dat stilaan minder mensen te maken zullen krijgen met alcoholverslaving. “En als het hen overkomt, zien we dat ze meestal ook met andere kwetsbaarheden worstelen, zoals jeugdproblemen of misbruik van andere middelen. Vroeger leek het vaker zo dat iemand louter door een slechte omgeving verslaafd raakte.” 

Geen 'outsiders' meer

Wie vandaag in behandeling gaat voor een verslaving, krijgt meer duidelijke en recente medische informatie over de effecten van alcohol. “We lichten uitgebreider de fysieke gevolgen toe, zoals de link met hoge bloeddruk of de hogere kans op kanker, en we focussen op de gezondheidswinst van een leven zonder verslaving. Bij mensen die er oor naar hebben, werkt dat goed.” 

Patiënten met een alcoholverslaving hoeven duidelijk minder voorbereid te worden op een leven als ‘outsider’. Vroeger was het een deel van de behandeling om discreet te leren communiceren over een verslaving. “Veel patiënten voelden zich een spelbreker in hun omgeving: niet meer willen drinken leek een signaal dat je er niet bij wilde horen. Dat horen we nu nog maar zelden. Mensen vinden het makkelijker om alcohol openlijk af te zweren en zeggen gewoon dat ze niet drinken voor hun gezondheid. De omgeving stelt zich daar minder vragen bij.” 

Alcohol bannen zoals roken?

Dankzij die kentering in de maatschappij lijkt een leven na de behandeling dus makkelijker. Er zijn geen duidelijke cijfers, maar Peuskens gelooft wel dat meer patiënten succesvol verslavingsvrij blijven. “Toch blijft het een ongelofelijk moeilijke aanpassing. Patiënten associëren alcohol met positieve en leuke zaken in hun leven. Het blijft enorm hard werken om die connotaties uit je leven te bannen.”
 

Want nee, er is nog altijd geen ontsnappen aan alcohol en dat zal niet snel veranderen. “De risico’s van één glas alcohol zijn beperkter dan van één sigaret, dus het middel totaal verbieden is eigenlijk geen optie. Alcohol kan een sociale, culturele en economische rol blijven spelen. Maar de kunst zal zijn om de gezondheidsrisico’s van alcohol te blijven benadrukken. We moeten ook zorgen dat de communicatie en de informatie niet enkel komen van commerciële spelers: die kijken weinig om naar de kwetsbare of zieke mensen in onze maatschappij.”

(Tekst: Stéphanie Verzelen)
(Illustratie: Klaas Verplancke)

(cijfers: Sciensano 2023-2024)